EB.Eiríkur Bergmann
ISEN

Rannsóknir

Þriggja þrepa mælskulíkanið útskýrt

Ógn, svik og vernd: þriggja þrepa mælskulíkan Eiríks Bergmann útskýrt með gagnvirkri mynd og tilvísun í upprunalega kaflann frá 2024.

Úr rannsóknunum / 2024

Ógn.
Svik.
Vernd.

Þriggja þrepa mælskulíkan
samsærispopúlisma

Lestu fræðilega kaflann
01Ógn utan frá02Svik innan frá03Verndarinn
01 / 03

Ógn utan frá

Dregin er upp mynd af utanaðkomandi ógn við þjóðina.

02 / 03

Svik innan frá

Innlendar valdastéttir eru sagðar svíkja fólkið eða styðja við ógnina.

03 / 03

Verndarinn

Leiðtoginn er settur í hlutverk verndara hins „sanna fólks“.

01 / 03

Líkanið er greiningartæki til að rannsaka pólitíska orðræðu. Það felur ekki í sér stuðning við fullyrðingarnar.

Hvað skýrir líkanið?

Þriggja þrepa mælskulíkan Eiríks Bergmann lýsir endurteknum tengslum þriggja pólitískra fullyrðinga: Þjóðinni stafi ógn af utanaðkomandi öflum, innlend elíta hafi svikið hana og leiðtogi eða hreyfing bjóði vernd. Líkanið er sett fram í kaflanum Three-Step Rhetorical Model of Conspiratorial Populism frá 2024 í Post-Truth Populism, sem Saul Newman og Maximilian Conrad ritstýrðu. Það er tæki til að greina orðræðu, ekki fullyrðing um að meint samsæri séu raunveruleg. Þættirnir tengjast: Loforðið um vernd fær merkingu sína af frásögninni um ógn og svik.

1. Utanaðkomandi ógn mótuð

Í fyrsta þrepinu er dregin upp mynd af ógnandi utanaðkomandi afli. Utanaðkomandi merkir ekki endilega utan landamæranna. Í frásögn má staðsetja fólk eða stofnanir utan þeirrar þjóðar sem sögð er hin sanna þjóð, þótt þau starfi innan ríkisins. Spurt er hverjir fá að tilheyra og hverjir eru útilokaðir. Ekki ber að flokka rök um áhættu í stefnumálum sjálfkrafa sem samsærisfrásögn. Skoða þarf gögnin, meint dulin öfl og samhengi málflutningsins.

2. Innri svik fullyrt

Í öðru þrepinu er meint ógn tengd innlendum aðilum sem sakaðir eru um að greiða henni leið. Pólitískur ágreiningur er þá endurskilgreindur sem svik: Andstæðingar eru sagðir hafa yfirgefið almenning eða gengið til liðs við óvini hans. Þessi tenging skýrir hvernig frásögn um hættu verður jafnframt röksemd gegn trausti á rótgrónum stofnunum. Rannsóknin lýtur að hlutverki ásökunarinnar í frásögninni; hún staðfestir ekki sekt hinna ásökuðu.

3. Tilkall til að verja almenning

Í þriðja þrepinu setur leiðtogi eða hreyfing sig í hlutverk verndarans sem geti brugðist við báðum ógnunum. Boðin er vernd gegn meintum utanaðkomandi óvini og innlendri elítu sem sögð er hafa brugðist. Þar með tengjast þættirnir þrír. Við lestur er gagnlegt að spyrja hvernig verndarinn lýsi pólitískum andstæðingum og hvort þeim sé áfram viðurkennd staða sem lögmætum þátttakendum í opinberri umræðu.

Samanburður og takmörk

Kaflinn ber saman Eurabia-frásagnir í Evrópu, djúpríkisfrásagnir í Bandaríkjunum og andvestrænar frásagnir í Rússlandi. Gildi samanburðarins felst í að greina tengsl í orðræðu við ólíkar aðstæður, ekki að fullyrða að aðstæðurnar séu eins. Líkanið felur heldur ekki í sér að allir popúlistar noti samsæriskenningar eða að allir sem trúa samsærisfrásögn séu popúlistar. Þessi aðgreining skiptir máli þegar almennur rammi er notaður til að skoða tiltekna ræðu, flokk eða sögulegt atvik.

Ábyrg notkun leiðarvísisins

Í fræðilegum skrifum skal vísa í kafla Eiríks fremur en þessa ritstjórnarlegu skýringu. Staðsetja þarf efnið í tíma og samhengi, greina fullyrðingar í frumheimildinni og aðgreina eigin túlkun frá orðum þess sem talar. Líkanið leggur til greiningarspurningar, ekki sjálfvirkan merkimiða eða sálfræðilega greiningu. Vönduð túlkun þarf einnig að taka mið af gögnum sem gætu mælt gegn henni. Gagnvirka myndin hér að ofan er inngangur að röksemdinni en kemur ekki í stað gagna kaflans.

Frekari lestur

Greinin The Strategic Exploitation of Conspiracy Theories by Populist Leaders frá 2025 heldur áfram sögulegu umfjölluninni. Neo-Nationalism veitir víðara samhengi þjóðernispopúlisma en Conspiracy & Populism og Weaponizing Conspiracy Theories fjalla nánar um tengsl við rangar upplýsingar og pólitíska notkun. Útgáfudagar og tegundir verkanna eru varðveitt á birtingarsíðunum svo fylgja megi rannsóknarþræðinum án þess að ólík verk renni saman.

Upprunaleg fræðiverk

Bækur til frekari lesturs

Tengdar rannsóknir